Đề thi THPT Quốc gia môn Toán năm 2015, De thi thu THPT Quoc Gia nam 2015

You are here: Home »

Like VNMATH on FACEBOOK để ủng hộ VNMATH.

Học lớp chuyên và thi học sinh giỏi toán ở Hà Nội thời chiến tranh chống Mỹ

VNMATH.COM 27 tháng 9, 2014 , 0

Nhân dịp 40 năm Việt Nam tham gia thi Olympic toán quốc tế Hội Toán học phân công tôi vận động thành viên các đội tuyển quốc gia viết bài kỷ niệm. Liên hệ với khoảng 80 người nhưng tôi chỉ nhận được vài bài viết nên tôi cảm thấy mình có lỗi trong chuyện này. Cũng trong thời gian này, anh Phùng Hồ Hải có hỏi tôi về các cuộc thi học sinh giỏi toán toàn miền bắc trước kia. Do tôi không biết gì nhiều nên tôi thử tìm hiểu trên mạng bằng cách dùng các từ khóa “thi học sinh giỏi toán” và “miền bắc”. Thật lạ là hầu như không có thông tin gì mặc dù miền bắc bắt đầu tổ chức thi học sinh giỏi toán từ năm 1962. Chắc là các thế hệ thi học sinh giỏi toán trước kia cổ hủ, không biết dùng các công cụ thông tin xã hội như blog hay facebook để đăng tải các kỷ niệm học toán của mình lên trên mạng. Chính vì vậy tôi nghĩ mình nên viết lại những kỷ niệm học lớp chuyên toán thời chiến tranh chống Mỹ của mình để các thế hệ sau này biết những chuyện “cổ tích” thời đó và cũng để tạ lỗi với Hội Toán học.

Tôi bước vào học lớp chuyên toán cấp ba cùa Hà Nội năm 1966, hai năm sau khi Mỹ bắt đầu ném bom miền bắc. Trước đó tôi học cấp một và cấp hai ở các tỉnh Hà Nam, Bắc Ninh và Sơn Tây. Đặc biệt đến năm lớp 7 (năm cuối cấp hai) tôi sơ tán theo trại trẻ Bộ Ngoại giao về Cây đa bảy rễ, huyện Ứng Hòa, Sơn Tây. Trại trẻ rất đông nên các cô phụ trách không quản được việc học hành của các cháu. Do trại trẻ ở cách trường cấp hai (hình như ở Cao Xá, huyện Thanh Oai) 5 cây số nên bọn tôi thường xuyên trốn học, chả mấy khi đến trường. Học như thế nên đứa nào cũng học kém. Cả trại trẻ có 7 đứa học lớp 7 thì sau này chỉ có 3 đứa vào được đại học thì phải. May thay là hết học kỳ một năm lớp 7 thì bố mẹ chuyển tôi về học ở quê ngoại tại xã Thượng Cát, huyện Từ Liêm, Hà Nội. Năm đó xã mới mở trường cấp hai. Lớp tôi học là lớp 7 đầu tiên của trường. Trường mới nên việc học còn chệch choạc. Do tôi phải đổi trường thường xuyên nên tôi có thói quen tự học qua sách giáo khoa. Có lẽ vì vậy học lực của tôi nhỉnh hơn các học sinh khác. Tôi về trường mới như chuột sa chĩnh gạo, học giỏi nhất lớp luôn.

Một hôm, thầy Thuận chủ nhiệm lớp 7 ở Thượng Cát bảo tôi đi thi học sinh giỏi toán huyện Từ Liêm. Tôi không chuẩn bị gì và thực ra cũng không biết phải làm gì. Mấy hôm sau, thầy đạp xe mười mấy cây số chở tôi đi thi ở trường cấp hai Dịch Vọng cạnh Cầu Giấy. Tôi nhớ là không làm được bài hình (chứng minh giao điểm đường phân giác của một góc tam giác với đường tròn ngoại tiếp đối xứng với tâm đường tròn qua cạnh đối diện). Ra khỏi phòng thi, thầy bảo sao mà dốt thế và thầy vẽ lời giải ngay trên sân trường cho tôi xem. Cuộc thi này là cột mốc đầu tiên quyết định sự nghiệp của tôi sau này. Tuy không được giải gì nhưng tôi lọt vào đội tuyển đi thi cấp thành phố và được chọn vào lớp chuyên toán (lúc đó gọi là lớp toán đặc biệt) của Hà Nội. Năm đó, Đại học Sư phạm lần đầu tiên tổ chức lớp chuyên toán và dùng cuộc thi này để tuyển học sinh. Vào lớp chuyên là một việc trọng đại đối với học sinh thời bấy giờ. Học sinh chuyên toán các tỉnh và thành phố được phụ cấp 9 đồng rưỡi, còn học sinh chuyên toán các trường đại học được 18 đồng. Ngoài ra còn được hưởng “tem phiếu” mua hàng (gạo, thịt, thức ăn, vải vóc, đồ dùng sinh hoạt, v.v.) như những người làm cho nhà nước, rất là oai. Phải là ai đã trải qua thời kỳ bao cấp mới hiểu “tem phiếu” quan trọng như thế nào trong cuộc sống lúc bấy giờ. Cộng với tiền phụ cấp thì các học sinh chuyên toán không phải lo gì về đời sống, không cần gia đình phải trợ cấp.

Để chuẩn bị cho thi thành phố, huyện Từ Liêm tổ chức phụ đạo cuối mỗi tuần ở trường Dịch Vọng. Hồi đó có mấy bạn như Bùi Khởi Đàm, Nguyễn Tự Cường biết nhiều loại bài đề và cách giải. Hai người này sau đều trở thành các nhà toán học. Tôi nghe họ nói lúc đó cứ ù cả tai. Thực ra, tôi không quan tâm lắm đến chuyện học thêm mà chỉ thích nhân dịp phụ đạo để về nhà ở Hà Nội. Khi thành phố báo ngày thi thì tôi đang làm nẹp chân (tôi bị liệt từ nhỏ) tại Xưởng chân tay giả ở Thuận Thành, Bắc Ninh. Tôi trở về Hà Nội bằng xe buýt đúng sáng sớm hôm thi và vội đạp xe đến địa điểm thi ở trường Trưng Vương. Giám thị không cho tôi vào phòng thi vì chậm hơn nửa tiếng. Tôi đứng ngoài khóc ròng, khóc do lo mình cô đơn vì mấy thằng bạn quen chắc sẽ được chọn hết vào lớp chuyên của Đại học Sư phạm. Đề thi đầu tiên rất dễ: chứng minh tích của ba số nguyên liên tiếp chia hết cho 6. Bây giờ thì học sinh lớp 9 (tương đương lớp 7 ngày xưa) chắc đều giải ngay được bài này. May thay, mấy người bạn thân nhất của tôi không được chọn vào lớp chuyên của Đại học Sư phạm. Sau khi thi, mấy đứa thỉnh thoảng lại tụ tập để giải toán. Phần tôi thì chỉ tìm đọc truyện kiếm hiệp và chơi là chính. Tôi còn nhớ một người bạn tôi phản ánh rằng bố bạn ấy bảo “đừng cho thằng Trung đến nhà vì nó chỉ chơi chứ không học”.

Lớp chuyên toán Hà Nội khóa 1966-1969 được phân về Trường phổ thông cấp ba B1, một phân hiệu của Trường phổ thông cấp ba ở phố Lý Thường Kiệt (bây giờ là Trường Việt Đức). Năm 1966 trường này phải sơ tán và được chia thành bốn trường A1-2, B1-2 ở những nơi khác nhau. Mang tiếng là trường ở Hà Nội, nhưng lớp chúng tôi không được học ngày nào ở Hà Nội. Chúng tôi chỉ tập trung một lần duy nhất tại trụ sở trường để đi xe tải về nơi sơ tán ở xã Tốt Động, huyện Chương Mỹ, Hà Tây. Thời gian đầu, chúng tôi phải xây dựng lớp học, bếp ăn, đào hầm trú ẩn, v.v. Lớp học bao quang bởi các ụ đất, có giao thông hào chạy ngay dưới các bàn học ra các hầm trú ẩn ở bên ngoài. Nơi chúng tôi sơ tán nằm trên giải máy bay Mỹ bay đến đánh Hà Nội. Các buổi học thường xuyên bị gián đoạn do chúng tôi phải chạy ra hầm trú ẩn mỗi khi máy bay Mỹ bay qua. Có một lần cả lớp đang học toán trong bếp ăn ở rìa làng thì có một tiếng nổ ầm rất đanh và ngay sau đó là tiếng rào rào trên mái. Đó là tiếng mảnh bom rơi. Bom nổ chỉ cách lớp khoảng 100 mét. Sau đấy chúng tôi ra sân còn nhặt được những mảnh bom còn nóng. May là lớp tôi không ai việc gì, chỉ có một bạn lớp khác dính mảnh bom vào đùi khi ở trong làng cách xa chỗ bom rơi rất xa. Nói chung, cuộc sống ở nơi sơ tán rất thiếu thốn. Phần lớn thời gian chúng tôi chỉ ăn cơm độn hoặc bột mỳ vo viên luộc cứng ngắc. Thức ăn thường trực chỉ có canh rau muống. Hôm nào có một thìa mỡ cho vào nồi canh thì cả lớp đều biết mặc dù nếu nhìn vào nồi canh thì chả thấy váng mỡ đâu cả. Bụng chúng tôi luôn cảm thấy cồn cào, chỉ mong có vài “viên thuốc” có nghĩa là mâý cục mỳ luộc để chữa căn bệnh đói.

Thầy dạy toán và đồng thời cũng là chủ nhiệm lớp chúng tôi là thầy Đặng Trần Thái đã từng dạy toán thời Pháp. Hầu như chúng tôi không học các dạng đề hay các phương pháp giải. Chúng tôi học toán nhiều nhất chính là qua những buổi bình giảng các bài kiểm tra hàng tháng. Các bài kiểm tra được tiến hành giống như các cuộc thi học sinh giỏi. Trong các buổi trả bài sau đấy thầy Thái thường bắt những người có lời giải tốt hay có lời giải sai trình bày lại rồi sau đó thầy bình giảng cho chúng tôi nghe xem nên phân tích bài toán và trình bày lời giải thế nào cho tốt nhất. Có lẽ vì thế chúng tôi không cảm thấy ngợp khi gặp đề khó và biết trình bày lời giải thế nào cho gọn và chặt chẽ. Kỳ thi học sinh giỏi miền bắc lớp 10 năm 1969 (tương đương lớp 12 hiện nay), lớp tôi đạt thành tích cao hơn hẳn các lớp chuyên của Đại học Tổng hợp và Đại học Sư phạm. Rất tiếc là các lớp chuyên toán Hà Nội sau này không ở Trường phổ thông cấp ba Lý Thường Kiệt và thầy Thái cũng không được phân công dạy lớp chuyên toán nữa. Suy ngẫm lại tôi thấy chính các kỹ năng tôi học được từ các buổi bình giảng của thầy đã giúp tôi rất nhiều trong nghiên cứu toán học sau này.

Bài thi kiểm tra toán đầu tiên ở lớp chuyên tôi hầu như không làm được gì. Tôi thực sự lo và bắt đầu tìm tài liệu đọc thêm. Hồi đó, hầu như không có tài liệu gì để học thêm ngoài báo Toán học và Tuổi trẻ. Nhóm chúng tôi thề là chỉ giải các đề toán của báo nhưng không được gửi lời giải đi. Dần dần tôi bắt đầu say mê giải toán. Có một sự việc kỳ lạ xảy ra cuối năm lớp 8 khi tôi gặp phải một bài toán số học khó, nghĩ mấy tuần không ra. Một đêm tôi bỗng mơ thấy lời giải và tỉnh dậy ngay lúc đó. Kiểm tra lại tôi thấy lời giải trong mơ đúng. Đầu năm lớp 9 có một thầy ở Đại học Tổng hợp đến trường để tuyển người vào lớp chuyên. Thầy đó đầu rất to, hình như là thầy Lê Đình Thịnh. Té ra là năm 1966 trước đó Đại học Sư phạm tuyển người trước nên Đại học Tổng hợp không tuyển nữa vì cho rằng bên Đại học Sư phạm lấy hết người giỏi rồi. Đến năm 1967 Đại học Tổng hợp mới cử cán bộ trực tiếp đi tuyển học sinh giỏi đang học lớp 9 ở các địa phương để thành lập lớp chuyên khóa 1966. Tôi nhớ là thầy này ra một số đề bài khó cho chúng tôi giải. Có đề bài tôi phải mất cả ngày mới giải được. Sau đấy thầy đề nghị 9 người viết đơn xin chuyển trường về Đại học Tổng hợp, trong đó có tôi. Tuy về đấy thì hay hơn nhưng chúng tôi quyết định không chuyển đi vì coi đó là một hành động “phản bội” lại lớp chuyên của chúng tôi. Để giải quyết mâu thuẫn giữa hai trường đại học, Bộ Giáo dục sau này phải tổ chức hàng năm một kỳ thi chung cho việc tuyển sinh chuyên toán trung ương và chia đều số người trúng tuyển cho hai trường.

Cuối mỗi năm học Hà Nôi đều có cuộc thi học sinh giỏi cấp thành phố cho các loại lớp. Các kỳ thi học sinh giỏi thành phố được tổ chức cho một cụm trường sơ tán gần nhau ở một nơi nào đó. Tôi nhớ nhất lần đi thi học sinh giỏi lớp 9 năm 1968 ở Bình Đà, cách trường chúng tôi sơ tán khoảng 15 cây. Chúng tôi đạp xe đi thi từ hôm trước. Tối hôm đó phải ngủ ở ngoài đình không có màn. Sáng hôm sau mặt bị muỗi đốt nhiều đến mức các bạn bảo trông giống như cái bánh đa vừng. Cuộc thi lần đó tôi giải hết các đề và tin chắc mình sẽ được giải nhất. Sau đấy đợi mãi không thấy tin gì. Cuối cùng mới biết là đề thi bị lộ ở nơi khác nên phải hủy toàn bộ kết quả cuộc thi. Lần đó tôi còn tham gia thi học sinh giỏi môn Địa, cũng ở Bình Đà, và được giải nhì.

Đầu năm học lớp 10 tôi bị xuất huyết màng não, hôn mê hơn một tuần. Tuy thoát chết nhưng tôi phải nằm liệt giường 4 tháng ở Bệnh viện Bạch Mai. Khi ra viện, ông chủ nhiệm Khoa thần kinh bảo tôi không nên đi học nữa. Ở nhà thì rất buồn vì bạn bè và các em tôi đều đi sơ tán cả. Vì vậy tôi xin bố mẹ cho tôi quay trở lại lớp chuyên với lời hứa là chỉ chơi chứ không học. Sau một thời gian về lớp tôi lại bị không khí học tập của mọi người cuốn theo. Tôi làm hẳn một cuốn vở hệ thống lại các đề hay và lời giải độc đáo. Cuốn này còn được em tôi dùng sau này và đánh mất mất. Cuối năm học tôi được cử đi thi học sinh giỏi toán lớp 10 toàn miền Bắc năm 1969. Cuộc thi được tổ chức tại trường Quang Trung ở Hà Nội. Tôi còn nhớ cuối buổi có một cậu bé đứng ngoài ghi lại đề thi. Hỏi ra thì mới biết cậu bé này tên là Đỗ Bá Khang, vừa thi học sinh giỏi lớp 7 xong. Sau này Đỗ Bá Khang đoạt giải nhất thi học sinh giỏi toán lớp 10 toàn miền bắc năm 1972. Sau khi thi tôi quay lại nơi sơ tán học tiếp. Một buổi chiều, tôi đang thổi cơm trong bếp của lớp (tôi hay được phân công nấu cơm vì không làm được việc nặng) thì thầy Thái đi chấm thi về báo tin tôi được giải nhất. Trước đó tôi không tin mình được giải nhất vì tôi viết chứng minh bài hình cuối cùng không được chuẩn lắm. Bài này khó nên tôi giải được lúc gần hết thời gian thi. Thày nói chỉ có tôi giải được bài hình này. Những năm đó mỗi tỉnh đều có một người tham gia hội đồng chấm thi nên họ soi các bài có khả năng được giải của địa phương khác kỹ lắm. Lớp tôi có đến 6 người trên tổng số 12 người lọt vào vòng chấm điểm cuối cùng. Các bài thi của những thí sinh này đều được trình bày lại trên bảng để hội đồng cho điểm. Cuối cùng hội đồng cho một giải nhất, hai giải ba và ba giải khuyến khích. Tôi bị trừ một số điểm nhưng vẫn đủ điểm cho giải nhất. Nhưng các bạn lớp tôi không may mắn như thế. Ngoài tôi ra, lớp tôi còn có hai bạn Trương Thụ được giải ba và Đinh Dũng được giải khuyến khích. Bài thi của tôi được thày Nguyễn Cảnh Toàn đăng lại và phân tích trong báo Toán học và Tuổi trẻ sau đó.

Năm 1969 thi tốt nghiệp phổ thông gồm 5 môn Toán, Lý, Hóa, Sinh, Văn. Tôi nhớ không khí trong phòng thi luôn im lặng như tờ và hình như không có ai quay cóp gì cả. Bộ Đại học dùng điểm thi tốt nghiệp phổ thông để tuyển người học đại học hay đi nước ngoài. Học đại học nào, chuyên ngành gì và đi nước nào đều do Bộ phân công. Năm ấy là năm đầu tiên Bộ Đại học tổ chức thi tuyển người đi du học nước ngoài, thi hai môn Toán và Văn. Bộ trưởng Tạ Quang Bửu trực tiếp ra đề toán. Trước buổi thi Toán đợt đầu tại Đại học Bách khoa ông đứng phát biểu trước tất cả thí sinh tại sân trường. Đó là lần đầu tiên tôi thấy ông và ấn tượng của tôi là trông ông rất thân thiện và bình dị, không có vẻ gì là một bộ trưởng cả. Đề toán năm ấy rất khó vì dựa vào kiến thức toán ở bậc đại học. Nghe nói là phần lớn thí sinh có điểm dưới trung bình. Những người này đều được thi lại đợt sau. Tôi được điểm thi toán gần như tuyệt đối nên được phân công đi học đại học về toán. Đó là cột mốc tiếp theo quyết định sự nghiệp của tôi sau này. Cột mốc đầu tiên chính là việc tôi vô tình được cử đi thi học sinh giỏi toán hồi học lớp 7 và được chọn vào lớp chuyên toán cấp ba của Hà Nội.

Sau khi đoạt giải nhất thi toán miền bắc tôi bỗng trở nên nổi tiếng. Uy tín đến mức khi lên tàu hỏa đi học ở nước ngoài tôi được cử làm tổ trưởng mặc dù tôi ít tuổi hơn những người khác (tôi đi học sớm một năm) và không làm được việc gì do phải đi nạng. Thậm chí một số phụ huynh còn nhờ tôi để ý chăm sóc mấy bạn cùng đi cùng trông còn chín chắn hơn mình. Nhiều năm sau này, khi tôi đã có bằng tiến sĩ khoa học và đã là phó giáo sư rồi giáo sư, vẫn có nhiều người nói “ông này giỏi lắm vì đã được giải nhất thi toán học sinh giỏi miền Bắc” chứ không phải vì các thành tựu nghiên cứu toán. Qua đó mới thấy xã hội ta coi trọng việc thi cử như thế nào.

Ngô Việt Trung 

Về VNMATH.COM

VNMATH hoạt động từ năm 2008 với slogan Trao đổi để học hỏi, Sẻ chia để vươn lên. Hiện nay VNMATH.COM là trang web Toán học có lượt truy cập lớn nhất Việt Nam.

Chia sẻ bài viết này


Bài viết liên quan

Không có nhận xét nào :

Để lại Nhận xét